Αλέξανδρος Δελμούζος (Άμφισσα 1880-Αθήνα 1956)

Ίσως  ο σπουδαιότερος  Έλληνας  παιδαγωγός,  στοχαστής του 20ου αιώνα, κύριος εκπρόσωπος του εκπαιδευτικού Δημοτικισμού, ο Αλέξανδρος Δελμούζος, γεννήθηκε στην Άμφισσα στα 1880.  Σπούδασε στη Φιλοσοφική Σχολή Αθηνών, απογοητευμένος όμως από τον εκπαιδευτικό αρχαϊσμό και το συντηρητισμό που επικρατούσε, έφυγε στη Λειψία και την Ιένα όπου παρακολούθησε μαθήματα Παιδαγωγικής :

«Έγινα μ´ άλλα λόγια δάσκαλος, αφού δάσκαλος θα ειπή: άνθρωπος κυριευμένος από ένα ιδανικό»,

γράφει σε επιστολή του. Επιστρέφοντας, του προτείνεται να αναλάβει διευθυντής στο «Παρθεναγωγείο Βόλου» (1908), όπου εισήγαγε, πρώτος πανελλαδικά,  τη δημοτική γλώσσα.

Στο «Παρθεναγωγείο Βόλου», οι μαθήτριες μπορούσαν πλέον να γράφουν στις εκθέσεις τους «πιάτο» αντί για «πινάκιο», πλάι σε άλλες καθημερινές  λέξεις.  Για πρώτη φορά, διδάχθηκαν κείμενα κλασικών σε νεοελληνική μετάφραση.  Καλλιεργούνταν η αυτενέργεια, η κριτική σκέψη.  Οι μαθήτριες συμμετείχαν ενεργά, συνδιαλέγονταν με το δάσκαλο.  Δεν τηρούνταν απουσίες ή βαθμολογικό σύστημα. Στην ιστορία, τα θρησκευτικά, τη φυσική, τα μαθηματικά, προστέθηκαν ο ελληνικός πολιτισμός, η υγιεινή, η νοσηλευτική, η εκμάθηση των γαλλικών, η μουσική, η κηπουρική, τα οικοκυρικά .

Τα μόνα σχολικά βιβλία που χρησιμοποιούσαν οι μαθήτριες ήταν το κείμενο του Ευαγγελίου και τα βοηθήματα της γαλλικής. Ανάμεσα στις καινοτομίες, η χρήση εποπτικών οργάνων ( χάρτες,όργανα φυσικής,σκελετοί ζώων…), η διδασκαλία στην ύπαιθρο. Στο μάθημα των Νέων Ελληνικών, διδάσκεται ο μεγάλος πλούτος του δημοτικού τραγουδιού, με το Διονύσιο Σολωμό και τις ραψωδίες της Οδύσσειας από μετάφραση: η ομηρική ποίηση πλάι στη δημοτική.

Αυτό το « Νέο Σχολείο», το « Ζωντανό Σχολείο» έγινε όραμα ζωής για το Δελμούζο, βαθιά επηρεασμένος από τις μεταρρυθμιστικές ιδέες στη Γερμανία, οι οποίες διαδόθηκαν στη Δύση σαν φλόγα, με κύριους εκπροσώπους τον Dewey, τον Piaget, τη Maria Montessori… Ο δάσκαλος δεν είναι πλέον το κέντρο αλλά ο μεσολαβητής της γνώσης. Με αυτενέργεια, τα παιδιά έρχονται σε επαφή με το κοινωνικό γίγνεσθαι,δεν είναι πλέον αποκομμένα από αυτό.  Μέσα από το διάλογο-θεμελιώδη αρχή της δημοκρατίας- τη βιωματική σχέση με τη γνώση, το άνοιγμα προς τη κοινωνία, την αυτενέργεια, η αγωγή φρόντιζε παράλληλα ψυχή και πνεύμα.

Ο Δελμούζος ένιωθε βαθιά απογοητευμένος με το « παλιό σχολείο», με τον αρχαϊσμό, τον δασκαλοκεντρισμό, τη παθητικότητα, τη παπαγαλία, τον υποκριτικό σεβασμό.  Εξ άλλου, αυτό το παραδοσιακό εκπαιδευτικό  σύστημα θεωρούσε ως υπεύθυνο για το θάνατο του μεγάλου του αδελφού ο οποίος υπέφερε από κατάθλιψη. Εκείνος του είχε αποκαλύψει ένα σύστημα βασανιστικό που αδυνατούσε να κατανοήσει την ανθρώπινη ψυχή.

Δυστυχώς, οι νεωτεριστικές ιδέες οδήγησαν στη παύση της λειτουργίας του Παρθεναγωγείου και ο ίδιος παραπέμφθηκε σε δίκη( 16/4/1914) στο Ναύπλιο, όπου αθωώθηκε πανηγυρικά.Τ ο 1917, ο Δελμούζος διορίζεται Ανώτερος Επόπτης Δημοτικής Εκπαίδευσης, διευθυντής της Μαρασλείου, μέλος της Συντακτικής Επιτροπής των αναγνωστικών του δημοτικού, όπως «Τα ψηλά βουνά».  Στη πρώτη γραμμή της εκπαίδευσης, συντάσσει, ακάματα , πλήθος άρθρων και βιβλίων.

Στην αυγή του 20ου αιώνα, ο δημοτικισμός έκανε τα πρώτα του βήματα. Ηταν ένα κίνημα εθνικό, εκσυγχρονιστικό, με υποστηρικτές λόγιους, επιχειρηματίες της διασποράς, συλλόγους, μαχητικά έντυπα.  Συντροφιά με τον Μανόλη Τριανταφυλλίδη και το Δημήτρη Γληνό, ο Αλέξανδρος Δελμούζος ανοίγει το δρόμο για μια βαθιά γλωσσική και κοινωνική αλλαγή.

Ρήσεις του:

«Να είσαι παιδί!»

«Η γλώσσα είναι ο καθρέφτης της ψυχής.»

«Η ατομική ελευθερία θα βρει τα όρια της στην ομαδική ζωή.»

«Ανθρωπισμός θα ειπεί να πλάθομε ανθρώπους με γερό και ωραίο σώμα, με καθαρό στοχαστικό νου, με δυνατή θέληση και σεβασμό και αγάπη στους συνανθρώπους των.»

«Ανθρωπισμός δεν θα ειπή ισοπέδωση των ατόμων σε μια πολιτεία…όλοι είναι ίσοι. Η ισότητα όμως αυτή δεν εξαφανίζει τις φυσικές διαφορές ανάμεσα στα άτομα, διαφορές και ως προς τη ψυχοσύσταση και προς τις ικανότητες και τη δυναμικότητα του καθενός…Όλοι οι λαοί έχουν την ανθρώπινη τους αξία».

« Στους εθνικούς πολιτισμούς έχει αποθέσει η ανθρωπότητα τους θησαυρούς της και σ´αυτούς βρίσκομε ζωντανές τις ανθρωπιστικές αξίες, όσες δηλαδή δεν αντιμάχονται την ηθική[…]  Η ανθρωπότητα δεν είναι αχρωμάτιστη και ανοργάνωτη μάζα,ένα τυχαίο άθροισμα ανθρώπων,αλλά η συνισταμένη από εθνικούς πολιτισμούς.»

«Κέντρο θα είναι τα παιδιά. Θα είναι ελεύθερα να εκφράσουν, να οργανώσουν και να ζήσουν τη δική τους ζωή[…] Να κινούνται ελεύθερα και με πρωτοβουλία,να ζουν ζωή αληθινή,παιδιάστικη, με όποια μορφή πηγάζει αυθόρμητα από μέσα τους. Το σχολείο να γίνει συνέχεια ζωής.  Μιας ζωής όμως υψωμένης που ετοιμάζει για ένα σκοπό, για ένα ιδανικό.»  (Θέσεις και σημειώματα)

«Και δικό της έργο είναι η ψυχική καλλιέργεια του ανθρώπου, κάτι δηλαδή που δε γίνεται απότομα, από τη μια μέρα στην άλλη,  αλλά είναι αδιάκοπη προσπάθεια που δε βρίσκει ποτέ τα όρια της.  Για την παιδεία, βήμα το βήμα θα υψώνεται η ανθρωπότητα, όσο πιο πολύ θα δουλεύεται η ψυχή του ανθρώπου και όσο βαθύτερα θα ποτίζεται με την αγάπη και την καλοσύνη.» ( Παιδεία και εθνική μόρφωση,1930,Εισήγηση του στη Α Βαλκανική Διάσκεψη ,Αθήνα)

«Ο παπαγαλισμός τους έγινε συνήθεια και η αυτοπεποίθηση τους λείπει εντελώς.» ( Το Κρυφό Σχολείο)

«Αν θες ένα παιδί να ενδιαφερθεί για τη μάθηση, χρειάζεται να το πείσεις ότι είναι ένα μέσο για να ικανοποιήσει δικούς του σκοπούς […] να προσαρμόζεται στο φυσικό κάθε παιδιού […] Άλλη μορφή θα πάρει στο παιδί με τη καλλιτεχνική ιδιοφυία και άλλη στο παιδί με τη μαθηματική ή την πρακτική κλίση.»